Antimikrobiyal direnç (AMR) nedir?

Antimikrobiyal direnç (AMR), bir zamanlar etkili olan bir ilacın karşısında bakterilerin hayatta kalabilmesidir. Direnç gelişen bir enfeksiyonda tedavi başarısız olur. Hastalık uzar, hayvan refahı bozulur, elde kalan seçenekler azalır.

Burada önemli bir ayrım var: direnç geliştiren hayvan ya da insan değil, bakteridir. Konunun hem hayvan hem insan sağlığını ilgilendirmesi de buradan gelir.

Direnç nasıl ortaya çıkar?

Bir bakteri popülasyonu tek tip değildir. Her bölünmede küçük genetik değişiklikler oluşur; bunlardan bazıları, tamamen rastlantısal olarak, bakteriyi belirli bir ilaca karşı daha dayanıklı kılar.

Antibiyotik uygulandığında duyarlı bakteriler ortadan kalkar. Dirençli olanlar kalır ve artık rekabet etmeleri gereken komşuları yoktur; boşalan yeri doldurarak çoğalırlar. Buna seçilim denir. Antibiyotik direnci yaratmaz, var olan direncin öne çıkmasını sağlar.

Bakterilerin başlıca direnç stratejileri şunlardır:

• İlacı parçalamak: betalaktamaz enzimlerinin penisilin halkasını açması gibi.
• Hedefi değiştirmek. Ribozomdaki veya enzimdeki bağlanma noktası biçim değiştirir, ilaç tutunamaz.
• İlacı dışarı atmak: hücre içine giren molekülü dışarı pompalayan “efluks” sistemleri bunu yapar.
• İlacı içeri almamak: dış zardaki geçiş kanallarını daraltmak veya kapatmak.

Direnç neden hızla yayılır?

Direnç yalnızca bakteriden yavrularına geçmez. Bakteriler direnç genlerini plazmid adı verilen küçük DNA halkaları aracılığıyla birbirlerine, hatta farklı türlere aktarabilir. Bu aktarıma yatay gen aktarımı adı verilir.

Pratikte şu anlama gelir: bağırsakta yaşayan zararsız bir bakteride ortaya çıkan direnç geni, daha sonra hastalık yapan bir bakteriye geçebilir. Bir sürüde oluşan direnç, tedavi edilen hastalıkla sınırlı kalmaz.

Plazmidler çoğu zaman birden fazla direnç geni taşır. Tek bir ilacın kullanımı, bu nedenle tamamen farklı bir gruba karşı direncin de seçilmesine yol açabilir. Buna ko-seleksiyon denir.

Bilinçli kullanımın temel ilkeleri

Direnci tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir; hedef, hızını yavaşlatmak ve elimizdeki ilaçların işe yaramaya devam etmesini sağlamaktır. Uluslararası kuruluşların (WOAH, WHO, FAO) üzerinde uzlaştığı ilkeler şunlardır:

Hastalığı önce önleyin. Kullanılmayan antibiyotik direnç seçemez. Biyogüvenlik, aşılama, barınak koşulları ve stres yönetimi, en etkili direnç önlemleridir.

Tanıya dayanarak tedavi edin. Mümkün olduğunda etkeni belirleyin, duyarlılık testinden yararlanın. Doğru ilacın seçilmesi de gereksiz kullanımın önlenmesi de buna bağlıdır.

Dar spektrumu tercih edin. Etken biliniyorsa o etkeni hedefleyen dar spektrumlu bir ilaç, geniş spektrumlu bir seçeneğe göre daha az yan seçilim yaratır.

Kritik öneme sahip ilaçları koruyun. Florokinolonlar ve kolistin gibi, insan hekimliğinde son basamak olan gruplar yalnızca gerçekten gerekli olduğunda ve mevzuatın izin verdiği ölçüde kullanılmalıdır.

Tedaviyi reçetelendiği gibi tamamlayın. Eksik uygulama, dirençli bakterilerin hayatta kalması için en elverişli koşulu yaratır. Doz ve süre kararı veteriner hekime aittir.

Arınma süresine (withdrawal period) uyun. Bu süre, ürünün kalıntı düzeyinin güvenli sınırın altına inmesi için gereken zamandır. Nasıl belirlendiği konusunda Farmakokinetiğin ABC’si yazımıza bakabilirsiniz.

Kayıt tutun. Ne, ne zaman, neden kullanıldığının kaydı; sürüde eğilimleri görmenin ve gereksiz tekrarları fark etmenin tek yoludur.

Üretici olarak bakış açımız

Medicavet bir veteriner ilaç üreticisidir; buna antibiyotikler de dâhildir. Bilinçli kullanımı savunmak bizim için bir çelişki değil, sorumluluktur. Direncin yaygınlaştığı bir dünyada ürettiğimiz ilaçlar da işe yaramaz olur. Sahada uzun vadeli değer, ilacın çok kullanılmasından değil, gerektiğinde etkili olmasından gelir.

Sürünüzde tedavi protokollerini gözden geçiriyorsanız, bunu sürüyü tanıyan veteriner hekiminizle ve ülkenizin mevzuatı çerçevesinde yapın.